روشن است ؛ و نيز ظاهر آن عدم حرمت درمان مىباشد و روايات زيادى مانند اين روايت وجود دارد . « 1 » با وجود اين ، در كتاب الخصال ، سكونى نقل مىكند كه امام صادق عليه السّلام فرمود : « هركه سلامتىاش بر بيمارىاش چيره باشد و با چيزى اقدام به درمان كند ، من در پيشگاه خدا از او بيزارم » . « 2 » علّامه مجلسى در توضيح اين حديث مىگويد : « ظاهر اين حديث اين است كه بدون بيمارى شديد و نياز مبرم به درمان ، مداوا حرام مىباشد ؛ ليكن روايت از نظر سند ضعيف است و مىتوان آن را بر كراهت حمل كرد ؛ زيرا با اطلاق بعضى از اخبار معارض است ؛ گرچه احوط عمل به آن مىباشد » . « 3 » وجه ضعف سند آن ، وجود سهل بن زياد در طريق آن است كه فردى ضعيف مىباشد ؛ و نيز وجود نوفلى است كه از عامه بوده و توثيق نشده است . در هر حال ، اكثر اين احاديث از نظر سند يا دلالت خدشه دارد ؛ ليكن از مراجعه به همهء روايات و ملاحظه اعتبار و آنچه موجود و سارى و جارى در ميان پزشكان است ، قطع حاصل مىشود كه براى مداوا ، يقين به درمان جايى ندارد ، آنچه كه واقعيت خارجى دارد اقدام به درمان با غلبهء گمان بهبودى است و شفا همان گونه كه در احاديث آمده است ، به دست خدا مىباشد . و در احتمالات مرجوح ، احتياط نبايد ترك شود ، مگر زمانى كه احتمال ضرر در ترك مداوا بيشتر باشد . بنابراين ، اصل در مسئله ، عدم لزوم قطع ( به درمان ) است و ظن و گمان در اين زمينه كفايت مىكند و حتى با احتمال بيمارى نيز درمان جايز مىباشد ؛ هرچند اين احتمال از

--> ( 1 ) . ر . ك : طبّ الأئمّه ، ص 61 ؛ مكارم الأخلاق ، ص 418 ؛ نهج البلاغه ، خ 2 ، ص 143 ؛ الخصال ، ص 13 و 161 ؛ بحار الأنوار ، ج 59 ، ص 64 ، ح 7 . ( 2 ) . بحار الأنوار ، ج 59 ، ص 64 . ( 3 ) . همان .